Yunus Vurulmaları Artıyor: Uzmanlar 'Ses Kirliliği ve Karasıkal' Uyardı

İstanbul Boğazı'nda karantina günlerinde insanlara eşlik eden yunus görüntüleri, son aylarda sahillere vuran onlarca canlısız bedenle yerini kötü bir gerçeğe bıraktı. Türkiye Deniz Araştırmaları Vakfı (TUDAV) ve üniversite bilim insanlarının paylaştığı gözlemlerde; Karadeniz ve Marmara sahillerinde yıllık ortalama üzerinde vurulma kaydı edildiği, bu sayısın sadece "görülen" kısmı olduğunu vurgulandı.

Üç tür, ortak tehlike

Türkiye sahillerinde yaşayan üç ana setase türünden; yunuz (Delphinus delphis), büyük burnun yunusu (Tursiops truncatus) ve mutur (Phocoena phocoena) en sık vurulan türler. Muturler, kıyıya yakın yaşadıkları ve küçük boyutları nedeniyle balıkçı ağlarına takılma (karasıkal) riski en yüksek olan grubu oluşturur. Bilim insanları, vurulan bireylerin necropsi (hayvan otopsisi) sonuçlarında akciğerlerde su birikimi, kırık kemikler ve iç organ hasarları gibi travma izlerinin yanı sıra, viral enfeksiyon belirtilerinin de sıklıkla tespit edildiğini kaydediyor.

Ses kirliliği 'görmezden gelen' katil

Marmara Denizi'ndeki yoğun deniz trafiği, sismik araştırma faaliyetleri ve liman inşaatları kaynaklı alt su gürültüsü, yunusların ekolokasyon yeteneğini kör ediyor. Uzmanlar, yüksek desibelli ses dalgalarının canlıların yön bulmasını, beslenmesini ve iletişimini engellediğini, bu durumun stres ve kaçısh davranışı tetikleyerek sahile vurulmaya yol açtığını açıklıyor. Son yıllarda Karadeniz'de artan petrol ve doğal gaz arama faaliyetleri bu baskıyı artırdı.

Ağlar ve virüs: Görünmez tehditler

Karasikal (yan yanma), yunuz ölümlerinin belkemiği nedeni olarak öne çıkıyor. Özellikle altıplama ağları (gillnet), muturler için ölümcül tuzaklar haline geliyor. Buna ek olarak, 90'lı yıllarda Karadeniz'de yaygın etki gösteren Morbillivirus (yunuz çamuru virüsü) enfeksiyonlarının periyodik olarak tekrar ettiği, bağışıklığı düşürülmüş bireylerde toplu ölümler yarattığı bildiriliyor. Çevre kirliliği ve gıda zincirindeki ağır metal birikimi, virüse karşı direnci zayıflatıyor.

Ne yapmalı? Vatandaş bilinci kritik

Sahilde canlı veya ölü yunus görüldüğünde ilk yapılması gerekenler şunlar: Canlı canlısı için 112 Acil Hat veya TUDAV'ın 0216 424 07 72 numaralı hatına bildirimde bulunmak; hayvana su dökmek, gövdesini örtmek ve gölge sağlamak (solunum açığını kapatmamaya dikkat ederek). Ölü bireyler için dokunmadan, fotoğraf çekip konum paylaşmak yetkili kurumların (Sahil Güvenlik, Belediye, Üniversiteler) hızlı müdahale ve bilimsel veri toplamasını sağlıyor. "Yeniden denize itme" girişimleri hayvanı öldürüyor ve hastalık bulaşma riski yaratıyor.

Bilim insanları, koruma alanlarının genişletilmesi, pingers (akustik uyarıcı cihazlar) kullanımının zorunlu kılınması ve sismik araştırmalarda çevre etki değerlendirmesinin (ÇED) katı denetlenmesi gerektiğini tekrarlıyor. Boğaz'ın simgesi olan bu akıllı canlıların geleceği, sahildeki tek bir bildirimle başlayan zincirin kesilmemesiyle mümkün.