Kadınların 'görünmez işi': Zihinsel yük neden annelerde yoğunlaşıyor ve nasıl paylaşılır?

TÜİK Zaman Kullanımı Araştırması verilerine göre Türkiye'de kadınlar, ev ve bakım işlerinde erkeklere göre günde ortalama dört ila beş saat daha fazla zaman ayırıyor. Bu eşitsizliğin sadece 'fiziksel emek' boyutu değil; aklın sürekli meşgul olduğu 'zihinsel yük' (mental load) boyutu, kadınların kariyer ve sağlığını en çok zedeleyen görünmez güç olarak tanımlanıyor.

Planlama ve ön görme yükü kimde?

Fransız sosyolog Monique Haicault tarafından 1984'te kavramsallaştırılan ve son yıllarda çizgi roman çizgin Emma Clit'in 'Düşünmek de bir iş' çalışmasıyla popülerleşen zihinsel yük; çöpün atılması değil, çöpün dolduğunu fark edip, yeni torba almayı hatırlayıp, çöpçünün gelme saatini bilip, torbayı kapıya koymayı yönetmekten ibaret. Avrupa Cinsiyet Eşitliği Enstitüsü (EIGE) raporlarına göre bu 'yürütücü fonksiyon' yükünün yaklaşık üçte iki'sı annelerde yoğunlaşıyor.

Neden 'varsayılan ebeveyn' kadındır?

Bilim insanları buna 'varsayılan ebeveyn' (default parent) sendromu diyor. Toplumsal cinsiyet rolleri, kadınlara 'doğal organizatör' kimliği atarken, erkeklerin 'yardım etmesi' bekleniyor. Ortadoğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Aile ve Tüketici Bilimleri Bölümü'ne bağlı çalışmalarda, çiftlerin ikisi de tam zamanlı çalışsa bile, okul toplantılarını hatırlama, ilaç zamanını ayarlama, şömine temizliği randevusunu yapma gibi 'bilişsel işlemler' neredeyse tamamen annelere kalıyor. Bu durum kadınlarda 'zihinsel bant genişliği' daralmasına, iş performansında düşüşe ve kronik strese yol açıyor.

Yük nasıl adil paylaşılır? 'Sorumluluk' değil 'Yürütme' paylaşılmalı

Uzmanlar 'Ben de yardım ederim' dilinin tuzağına dikkat çekiyor. Yardım etmek, sorumluluğun diğer tarafda kaldığı anlamına geliyor. Çözüm, 'Fair Play' yöntemi geliştiren Eve Rodsky'in vurguladığı gibi, bir işin planlanması, başlatılması ve bitirilmesi sürecinin (Kavrama-Planlama-Yürütme) tek bir kişiye ait olması gerektiğini kabul etmektir.

• Görünürleştirme: Evdeki tüm 'görünmez görevleri' (öğretmen hediyesi, aşı takvimi, sigorta yenileme) kağıda döküp ortak bir tabloda paylaşmak.
• Tam sahip olma: 'Market alışverişi' görevi verildiğinde; liste yazma, indirim takibi, gitme, getirme, raflara koyma bütününün o kişiye ait olması.
• Dijital araçlar: Ortak takvim (Google Calendar, Cozi) ve görev listeleri (Todoist, Notion) ile zihinsel hatırlama yükü sistemlere devrediliyor.
• İşveren politikaları: Eşit ve izin verilebilir babalık izinleri, 'varsayılan ebeveyn' kalıbını kırmanın en etkili yapısal aracı olarak öne çıkıyor.

Zihinsel yükün paylaşılması sadece ev huzuru için değil; kadınların iş gücünde kalması, yönetim kadrolerine yükselmesi ve ekonomik bağımsızlığı için bir gereklilik. Bu yükün 'sevgiyle taşındığı' mitinden kurtulup, bir yönetim becerisi olarak tanınırsa, eşitlik evin kapısından başlar.