Priamos Hazinesi: 2012 MZ manşetinden 2026'ya iade mücadelesi nerede duruyor?

Halle/Ankara — Eylül 2012'de Mitteldeutsche Zeitung (MZ), "Türkiye Priamos Hazinesini geri istiyor" manşetiyle Almanya'da saklanan Troya buluntularının iade talebini gündemin tepesine taşımıştı. O tarihten bu yana 14 yıl geçti; süreç, basın baskısından müze kurulları kararı, diplomatik notalardan UNESCO koridorlarına uzanan çok boyutlu bir mücadeleye dönüştü.

2012'de ne olmuştu? MZ'nin rolü

MZ, o dönem Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Berlin Devlet Müzeleri'ne (Stiftung Preußischer Kulturbesitz - SPK) yönelttiği resmi yazışmaları ve Heinrich Schliemann'ın 1873'te kazıyarak Rusya'ya kaçırdığı, II. Dünya Savaşı sonrası Kızıl Ordu tarafından Berlin'e götürülen "Priamos Hazinesi"nin (Troya Altınları) yasal statüsünü sorgulayan derinlemesine bir haber yayımlamıştı. Gazete, hazinenin bugün Berlin Neues Museum'de sergilendiğini, ancak Türkiye'nin 1906 tarihli Osmanlı Iradesi ve 1970 UNESCO Sözleşmesi dayanağıyla "haksız yere çıkarılmış kültürel miras" olarak tanımladığını aktarmıştı. Bu haber, Almanya kamuoyunda ve akademik çevrelerde "müzelerin kolonיאל mirası" tartışmasını tetiklemişti.

Almanya'nın yasal dayanağı ve "Schliemann Vekâleti"

Berlin Devlet Müzeleri (SPK), hazinenin mülkiyetinin Schliemann tarafından Osmanlı İmparatorluğu'na ödenen "bedel" (10.000 altın frank) ve sonrasında Berlin'e bağışlanmasıyla geçerli olduğunu savunur. SPK yönetimi, hazinenin II. Dünya Savaşı'nda Berlin'den Moskova'ya götürülüp 1990'larda geri getirildiğini, bu süreçte uluslararası hukukun bozulmadığını öne sürer. MZ'nin 2012 analizi ise, ödenen bedelin kazı izni kapsamında olup olmadığının, hazinenin "bulunan eşya" statüsünde kalıp kalmadığı tartışmalı olduğunu vurguluyordu.

2026 perspektifi: "İade" mi "İşbirliği" mi?

Son yıllarda uluslararası müzecilikte "restitüsyon" (iade) yerine "ortak yönetim" ve "devir devirme sergileme" modelleri öne çıkıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarına göre Ankara, hazinenin fiziki iadesi için hukuki yolları tüketmeyi sürdürürken, paralel olarak SPK ile "Troya Müzesi" (Çanakkale) ve Neues Museum (Berlin) arasında kalıcı devir devirme sergileme protokolleri ve ortak arkeolojik araştırma projeleri masaya yatırıyor. 2023-2024 döneminde gerçekleşen üst düzey kültür toplantılarında, hazinenin bir kısmının Türkiye'de sergilenmesi karşılığında Almanya'nın meşru mülkiyetini kabul etmediği, ancak "kültürel ortaklık" çerçevesinde esneklik gösterilebileceği sinyalleri verildi.

Üç kritik engel ve bir fırsat

• Almanya Müzeleri Kanunu: Federal müzelerden eser çıkarma süreci, Bundestag kararı gerektiren çok yüksek bir yasal eşiğe sahip.
• Zaman Aşımı ve Devralma Hukuku: Almanya hukukunda "Ersitzung" (uzun süreli sahiplikle mülkiyet kazanma) kavramı, 30 yıl kuralıyla SPK lehine yorumlanıyor.
• Belgeleme Eksikliği: Osmanlı arşivlerinde Schliemann'ın ödemesiyle ilgili tutanaklar varsa da, hazinenin tam envanterinin (yaklaşık 8.000 parça) savaş kaosunda kaybolan kısımları iade talebini zorlaştırıyor.
• Fırsat: 2025-2026 "Almanya-Türkiye Kültür Yılı" etkinlikleri, bu soğuk hukuki dosyayı ısıtmak için en uygun diplomatik zemin olarak görülüyor.

Uzmanlar, MZ'nin 2012'de attığı kılavuzun, bugün tarafları "kazanan-kaybeden" değil, "ortak miras koruyucusu" konumuna getiren çözüm modellerini zorladığını kaydediyor. Hazinenin geleceği, artık bir haber manşetinde değil, iki ülke müze yöneticilerinin imzalayacağı bir protokolün detaylarında yazılıyor.