Philippe Aghion İstanbul Bilgi Üniversitesi'nde: Yaratıcı Yıkım, Nobel Adaylığı ve Türkiye'nin Büyüme Modeli

İSTANBUL — Fransız kökenli dünya çapında tanınan ekonomist Philippe Aghion, İstanbul Bilgi Üniversitesi Santralistanbul Kampüsü'nde düzenlenen "2. İlkbahar Toplantısı"na katılarak, endojen büyüme teorisinin belkemiği olan "yaratıcı yıkım" (creative destruction) kavramının güncel ekonomi politikaları ve Türkiye için işlevselliğini tartıştı. Etkinlik, Aghion'un akademik mirasının yanı sıra, bu yıl Ekim'de ilan edilecek 2025 Nobel Ekonomi Ödülü için adaylığı ve uzun yıllık iş ortağı Peter Howitt'in 2024'teki vefatından dolayı ödül paylaşımının teknik engelleri gündeme getirdi.

Schumpeter'den Matematiksel Modele: Aghion-Howitt Devrimi

Collège de France, London School of Economics (LSE) ve Harvard Üniversitesi'nde görev yapan Aghion, 1990'lı yıllarda Peter Howitt ile birlikte geliştirdikleri Aghion-Howitt Modeli ile Joseph Schumpeter'in "yaratıcı yıkım" metaforunu, firmların giriş-çıkış dinamikleri ve R&D yatırımları üzerine kurulu kesin bir matematiksel çerçeveye kavuşturmuşlardı. Bu model, teknolojik ilerlemenin sadece birim maliyetleri düşürmekle kalmayıp, mevcut pazar liderlerinin (incumbent firms) yerini yeni girişimcilerin (entrants) aldığı bir süreç olarak modellenebildiğini kanıtlamıştı. Nobel Komitesi'nin bilimsel arka plan raporlarında sıkça atıf yapılan bu çalışma, bugün rekabet politikası, patent sistemleri ve dijital pazar düzenlemelerinin teorik temeline dayanak olmaktadır.

Nobel Spekülasyonları ve Howitt Engeli

Akademik çevrelerde ve bahis sitelerinde 2025 Nobel Ekonomi Ödülü için en güçlü adaylardan biri olarak görülen Aghion'un ismi, ekonomik tarihçi Joel Mokyr ile birlikte sıklıkla anılmaktadır. Ancak Peter Howitt'in Şubat 2024'te vefat etmesi, üçlü ortak bir ödül senaryosunu Nobel Vakfı'nın kuralları bakımından zorlaştırıyor. Nobel Yönetmeliği ödülü müracaat şartı aramaz ancak ödül ilanı (her yıl Ekim) yapıldığı tarihte hayatta olmayan kişilere posthum (ölüm sonrası) ödül verilmesine izin vermez. Bu nedenle, eğer Komite konuyu "yaratıcı yıkım literatürüne katkı" çerçevesinde değerlendirirse, ödül Aghion ve Mokyr ile sınırlı kalabilir; Howitt'in katkısı ise bilimsel arka plan raporunda onurlandırılarak anılabilir. Bu durum, Stockholm'de Ekim 2025'te açıklanacak kararın en merak edilen teknik detaylarından biri.

Türkiye Bağlamı: Orta Gelir Tuzağından Çıkış Reçetesi

İstanbul Bilgi Üniversitesi Rektörlüğü'nün davetiyle gerçekleşen oturumda Aghion, Türkiye ekonomisi için somut teşhisler getirdi. Ekonomistin vurgusu şu noktalarda yoğunlaştı:

• Toplam Faktör Verimliliği (TFV) Durgunluğu: Türkiye'nin büyümesinin son on yılda faktör birikiminden (işgücü/sermaye) ziyade verimlilikten gelmediği, hatta TFV'nin negatif seyrettiği gerçeği.
• İthal Teknolojiden Yerli İnovasyona Geçiş: "Yaratıcı yıkım" modeline göre, orta gelir tuzağında olan ülkeler sadece teknoloji ithal ederek (imitation) büyüemez; kendi "yaratıcı yıkım" dinamiklerini (innovation) yaratmak zorundadır. Bu, patent verilerinde ve yüksek teknolojihli ihraç payında görülmelidir.
• Rekabet Politikasının Merkezi Yeri: Piyasa giriş engellerinin düşürülmesi, rakipsiz güçlerin (mark-up) kırılması ve firmların verimsiz olanların piyasadan çıkmasına (exit) izin veren bir çöktürme/mevduat sigortası düzenlemesinin (bankruptcy law) hayati önemi vurgulandı.
• Üniversite-Sanayi İşbirliği: Temel araştırmaların (basic research) üniversitelerde, uygulamalı geliştirmenin (R&D) özel sektörde yapıldığı, arada güçlü teknoloji transfer ofislerinin (TTO) bulunduğu "girişimci devleti" (entrepreneurial state) modelinin Türkiye için şart olduğu belirtildi.

Yeşil Geçiş ve Dijital Ekonomi İçin Yeni Çerçeve

Aghion'un son yıllardaki çalışmaları (özellikle "The Power of Creative Destruction" kitabı ve IMF/World Bank raporları), yaratıcı yıkım teorisini iklim değişikliği ve yapay zekâ ekonomisine genişletmiştir. Ekonomist, karbon fiyatlamasının (carbon pricing) sadece bir çevre vergisi olmadığını, temiz teknolojilerin "giriş" teşviki ve kirli teknolojilerin "çıkış" teşviki yaratarak Schumpeter dinamiğini yeşil geçişe yönlendiren bir araç olduğunu savundu. Benzer şekilde, dijital pazarların doğal monopol eğiliminin (network effects), rekabet otoritelerinin "yaratıcı yıkım" gözlüğüyle (data portability, interoperability) yönetilmesi gerektiğini öne sürdü. Bu çerçeve, Türkiye'nin Sürdürülen Kalkınma Planı ve Yapay Zeka Stratejisi revizyonları için bir entelektüel referans noktası oluşturuyor.

İstanbul Bilgi Üniversitesi "İlkbahar Toplantısı" Etkileşimi

Etkinlikte Aghion'un ana konuşmasının yanı sıra, Türkiye'den makroekonomist ve büyüme teoricileriyle yapılan panelde, teorinin Türkiye veri setleriyle (TÜİK firmalar veri tabanı, TÜBİTAK R&D anketleri) test edilebilirliği tartışıldı. Katılımcılar arasında Kalkınma Ajansı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve teknokent yöneticileri temsilcileri de yer aldı. Üniversite yetkilileri, bu serinin yıllık bir geleneğe dönüştürülmesi ve Nobel seviyesinde akademisyenlerle politika yapıcılar arasında "polisikil" (policy-relevant) köprü kurulması hedeflendiğini açıkladı.