Market fişleri ve biletler doğurganlığı etkiliyor mu? BPA/BPS riski ve uzman uyarıları

Günlük hayatta sıklıkla temas ettiğimiz market fişleri, bankamatik ve POS cihazlarından çıkan çekler, otobüs biletleri ve park talonları sağlık bilimlerinin gündeminde olan endokrin bozucu kimyasallar kaynağı olabiliyor. Konu son dönemde fitness ve yaşam tarzı içerik üreticilerinin uyarılarıyla sosyal medyada gündem oldu ancak bilimsel temelleri yıllara dayanıyor.

Termal kağıt neden riskli?

Termal kağıtlar mürekkep kullanmadan ısı ile yazı oluşturur. Bu teknolojide kağıt yüzeyine Bisfenol-A (BPA) veya yerine geçen Bisfenol-S (BPS) gibi kimyasallar kaplanır. Bu maddeler "serbest" durumdadır; yani kağıt yapısına kimyasal bağ yapmazlar. Bu nedenle kağıda dokunduğumuzda, parmaklarımızdaki yağlı tabaka aracılığıyla ciltten vücuda geçebilirler.

Bilim ne diyor?

Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), 2023'te BPA için tolerierlenebilir günlük alım miktarını (TDI) once once indirerek 0,2 mikrogram/kilogram vücut ağırlığı seviyesine çekti. Bu karara dayanarak Avrupa Komisyonu, gıda temaslı malzemelerde BPA kullanımını neredeyse tamamen yasaklayan bir tasarı üzerinde çalışıyor. Ancak termal kağıtlar bu yasağın dışında kalabiliyor.

Amerikan Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) raporlarında BPA ve BPS, estrogeni taklit ederek hücre reseptörlerine bağlanabildiği, bu sayede erkeklerde testosteron üretimini baskılayabileceği, sperm kalitesini etkileyebileceği ve kadınlarda over fonksiyonunu bozabileceği belirtilir. Çeşitli epidiyolojik çalışmalarda, yüksek BPA maruz kalımı ile düşük sperm sayısı, obezite, tip 2 diyabet ve polikistik over sendromu ilişkisi tespit edilmiştir.

Kimler risk grubunda?

Herkes maruz kalır ancak kasiyerler, banka tellerleri, bilet görevlileri ve perakende çalışanları günde onlarca fiş işledikleri için en yüksek maruz kalım grubunu oluşturur. Çalışmalar, bu meslek gruplarının idrarındaki BPA konsantrasyonunun genel nüfustan belirgin şekilde yüksek olduğunu gösteriyor. Hamileler, bebekler ve puberte dönemindeki çocuklar hormon hassasiyeti nedeniyle daha savunmasızdır.

Korunmak için neler yapılmalı?

• Fişi almak zorunda değilseniz "Fiş istemiyorum" deyin; dijital fiş/e-fiş seçeneklerini tercih edin.
• Fiş almak zorundaysanız, kağıdın yazılı yüzeyine minimum süre dokunun; işiniz biter bitmez elinizi su ve sabun ile yıkayın.
• Fişleri cüzdan, ceb veya mutfak masasında biriktirmeyin; özellikle ısı ve nem (buzdolabı üstü vb.) kimyasal salınımı artırır.
• Fişleri geri dönüşüm kutusuna atmayın; BPA/BPS kağıt liflerine bulaşarak geri dönüşüm hüviyetini bozar. Ev çöpüne atın.
• El yıkaması için alkollü kolonya veya el dezenektanı kullanmayın; alkol cilt geçirgenliğini artırarak kimyasal emilimi katlayabilir.

Uzmanlar, "BPA'siz" etiketi bile güvenli olmayabileceğini vurgular; çünkü genellikle BPS veya BPF gibi yapısı ve etkisi benzer alternatifler kullanılır. En etkili koruma, temasın en aza indirilmesidir.