Kemik iliği bağışı: Kızılay veri tabanında 1,5 milyon gönüllü, her yıl binlerce hasta eşleşme bekliyor

Türkiye'de her yıl yaklaşık 10 bin hastaya kemik iliği veya periferik kök hücre nakli ihtiyacı doğuyor. Sağlık Bakanlığı ve Kızılay verilerine göre ülke genelinde kayıtlı gönüllü bağışçı sayısı 1,5 milyonu bulduğu halde, hastaların tam eşleşen (10/10 HLA uyumlu) bir bağışçıya kavuşma oranı hâlâ %25-30 seviyelerinde kalıyor. Uzmanlar, yabancı bağışçıya bağımlılığı azaltmak için veri tabanının en az 3-4 milyona çıkarılmasının gerektiğini vurguluyor.

Bağış süreci nasıl işliyor, kimler bağışçı olabilir?

18-50 yaş arası, vücut kitle indeksi (VKİ) 40'ın altında, kronik bir hastalığı (diyabet, hipertansiyon, kalp hastalığı vb.) olmayan ve son 6 ay içinde riskli davranış sergilememiş her vatandaş gönüllü bağışçı olabilir. Başvuru Kızılay'ın "Kök Hücre ve Kemik İliği Bağışı" şubelerine veya e-Devlet üzerinden "Kızılay Kemik İliği Bağışı" modülüyle yapılıyor. Kan örneği verildikten sonra HLA tiplendirmesi yapılır ve gönüllü merkezi veri tabanına (BMDW - Bone Marrow Donors Worldwide) işlenir.

İki farklı yöntemle hayat kurtarılıyor

Modern tıpta bağış artık "kemik iliği drenajı" ile sınırlı değil. %80-90'oranında "Periferik Kök Hücre Bağışı" (Apheresis) yöntemi tercih ediliyor. Bu yöntemde bağışçıya 4-5 gün öncesinde kök hücreleri kemiğe sindirmek için bir ilaç (G-CSF) verilir, ardından kan alınıp ayırıcı makinede kök hücreler toplanır, kalan kan bağışçıya geri verilir. Süre 3-4 saate kadar sürer, genel anestezi gerekmez. Kemik iliği drenajı (bel kemiklerinden alım) ise hastanın yaşı veya hastalığının tipi gerektirdiğinde genel anestezi altında 45-60 dakika süren bir cerrahi işlemle yapılır.

Eşleşme şansını artıran 'Haploidentik' ve 'Kordon Kancı' alternatifleri

Tam eşleşen bağışçı bulunamadığında devreye giren yöntemler de hayati önem taşıyor. Aile içinden yarım eşleşen (haploidentik) bağışçı (baba, anne, çocuk, kardeş) kullanımı son yıllarda büyük ilerleme kaydetti. Ayrıca doğum anında toplanan kordon kancı kök hücreleri, yetişkin hastalarda da kullanıma sunuluyor. Kızılay'ın Ankara ve İstanbul'daki Kordon Kancı Bankaları, uluslararası veri tabanlarıyla entegre çalışarak yurt dışı hastalara da kök hücre sağlıyor.

Neden hâlâ bağışçı yetmiyor?

Türkiye'nin genetik çeşitliliği yüksek olması, tam HLA eşleşmesinin zorluğunu artırıyor. Buna ek olarak; gönüllüler kayıt olduktan yıllar sonra adres/telefon değiştirip ulaşılamaz hale geliyor, ya da eşleşme anında çekiniyor. Kızılay yönetimi, "Kaydedilen gönüllünün yarısından fazlası çağrıldığında bağıştan vazgeçiyor" verisini paylaşıyor. Bu durum hastanın tedavi penceresini daraltıyor. Bilinçlendirme çalışmaları, üniversitelerde ve askerlik şubelerinde yoğunlaştırılıyor.

Bağışçı olmak isteyen vatandaşlar kizilay.org.tr adresinden veya en yakın Kızılay Hizmet Merkezine başvurarak "Hayat Kurtaranlar" listesine kaydolabiliyor. Bir kan tüpü örneğiyle başlayan süreç, birine yeni bir doğum günü hediye edebiliyor.