Kapseizen Balıkçılığı: Yönetmelik Çerçevesi, Mevsimsel Yasaklar ve Sürdürülebilirlik Tartışmaları

Türkiye'nin denizcilik ve su ürünleri sektörünün lokomotifi sayılan kapseizen (çevre ağı) balıkçılığı, her yıl tekrar gündeme gelen mevsimsel yasak dönemleri, ağ gözü ölçülerindeki revizyonlar ve küresel sürdürülebilirlik standartlarına uyum süreciyle hem üreticiler hem de tüketiciler için kritik bir öneme sahip. Tarım ve Orman Bakanlığı Su Ürünleri Genel Müdürlüğü'nün resmi yönetmelikleri çerçevesinde şekillenen bu avcılık yöntemi, pelajik balık stoklarının ekonomik değerlendirilmesinde belirleyici rol oynarken, yan av (bycatch) ve yavru balık ölüm oranları nedeniyle çevre kuruluşları ve küçük ölçekli balıkçılar tarafından sıkça sorgulanıyor.

Kapseizen Nedir ve Hangi Türler Hedeflenir?

Kapseizen, balık sürülerini çevreleyen geniş bir ağın alt kısmının ipiyle kapatılarak (çarşaf ağ mantığıyla) balıkların ağ içine toplanmasını sağlayan endüstriyel bir av yöntemidir. Türkiye sularında bu yöntemle hedeflenen ana türler; Karadeniz'de hamsi (Engraulis encrasicolus), Marmara ve Ege'de sardalya (Sardina pilchardus) ile istavrit (Trachurus trachurus), Akdeniz'de ise palamut (Sarda sarda) ve lüfer (Pomatomus saltatrix) gibi ekonomik değeri yüksek pelajik balıklardır. Yönetmeliklerde bu yöntemi uygulayan gemilerin motor gücü, uzunluk ve tonaj limitleri; avlanacak türün biyolojik özelliklerine göre diferansiyel olarak belirlenir.

Mevsimsel Yasaklar ve Mesafe Sınırlamaları

Sürdürülebilir stok yönetimi için en etkili araç olan mevsimsel av yasakları, türlerin üreme dönemleriyle örtüşecek şekilde planlanır. Resmi takvime göre; hamsi için Karadeniz'de her yıl 15 Nisan - 31 Ağustos, sardalya ve istavrit için Marmara ve Ege'de 15 Nisan - 31 Ağustos (bölgesel farklılıklar gösterir), palamut ve lüfer için ise Akdeniz'de 15 Nisan - 31 Ağustos aralıkları genel yasak dönemlerini oluşturur. Bu tarihler bilimsel çalışmalarla her yıl gözden geçirilebilir. Ayrıca kapseizen gemilerinin sahilden minimum 0,5 mil (yaklaşık 926 metre) uzaklıkta av yapması zorunluluğu, kıyı şeridindeki yavru balık habitatlarının korunması amacıyla getirilmiş kritik bir kısıtlama olarak uygulanır.

Ağ Gözü Ölçüleri ve Seçicilik Standartları

Yavru balığın ağdan kaçmasını sağlayıp yetişkin stokun hedeflenmesini amaçlayan ağ gözü (mesh size) standartları, tür bazında katı denetime tabidir. Mevcut yönetmeliklerde; hamsi için minimum 14 mm, sardalya için 14 mm, istavrit için 16 mm, palamut ve lüfer için ise daha büyük gözlü ağlar (20-22 mm ve üzeri) şart koşulur. Bu ölçüler, Avrupa Birliği Ortak Balıkçılık Politikası (OBPP) uyum sürecinde de referans alınır. Denetimlerde ağ gözü ölçüm cihazları (wedge gauge) kullanılarak ihlal tespit edilirse, avın konfiğüre edilmesi ve idari para cezası uygulaması gündeme gelir.

Küçük Ölçekli Balıkçılarla Çatışma ve Yan Av Sorunu

Sektörün en tartışmalı noktası, kapseizen gemilerinin kıyıya yakın avlanması veya ışık kullanımı (fototaksis) ile balık toplama stratejilerinin, küreke ve kancalı balıkçılık yapan küçük ölçekli üreticilerin geliriyle çelişmesidir. Küçük ölçekli balıkçılar, kapseizen gemilerinin "temizleme" etkisinin sahil şeridindeki demersal (dip) türlerin yan av olarak yakalanmasına ve atılmasına yol açtığını savunur. Bakanlık, bu çelişkiyi dengelemek için "Balıkçı Kaydı Sistemi" (BKS) ve Vessel Monitoring System (VMS - Gemi İzleme Sistemi) entegrasyonunu şart koşarak, gemilerin anlık konum verilerini merkezi sistemden takip etme yetkisini kullanmaktadır.

Teknolojik Denetim ve Gelecek Perspektifi

Yıllar içinde kağıt tabanlı günlük yerini "Elektronik Balıkçı Günlüğü" (e-Logbook) uygulamasına bıraktı. 12 metre ve üzeri gemiler için zorunlu olan bu sistem, avlanma anı, miktar, koordinat ve ağ çekme sayısı verilerini anlık olarak merkeze iletir. Bu sayede "Ghost Fishing" (hayalet balıkçılık) riski taşıyan kayıp ağların takibi ve kota (kuota) yönetiminin şeffaflaşması hedefleniyor. AB'den kaynaklanan finansal desteklerle (EMFAF) finanse edilen seçicilik panelleri (sorting grids) ve akustik sürü izleme teknolojileri, kapseizen gemilerine teşvik edilerek yan av oranlarının düşürülmesi planlanıyor. Sektör temsilcileri ise bu yatırımların maliyetinin küçük aile işletmeleri için zorlayıcı olduğunu, destek mekanizmalarının genişletilmesini talep ediyor.