İdam Cezası Cinayetleri Azaltmıyor: ABD Bilim Akademileri 'Etki Kanıtı Yok' Dedi

ABD Ulusal Bilimler Akademileri (NAS) bünyesindeki Ulusal Araştırma Konseyi (NRC), idam cezasının cinayetleri caydırıp caydırmediğini test eden yüzlerce çalışmanın meta-analizini içeren kapsamlı raporunu güncelleyerek bilim dünyasında ve hukuk çevrelerinde referans kabul gören nihai karara vardı: Mevcut verilerle idamın caydırıcı etkisi ne kanıtlanabiliyor ne de reddedilebiliyor.

30 Yıllık Veri Neden Yetersiz Kaldı?

Raporun baş yazarlarından Carnegie Mellon Üniversitesi Criminoloji Profesörü Daniel Nagin ve Virginia Üniversitesi Ekonomi Profesörü John Pepper imzalı çalışma, 1976-2006 dönemi (ve sonrası güncellemeler) ABD eyalet verilerini temel aldı. Araştırmacılar, idam cezası olan eyaletlerin (27 eyalet) ve olmayan eyaletlerin (23 eyalet) ortalama cinayet oranlarını karşılaştırdı. Sonuç şoke ediciydi: İdam cezası uygulayan eyaletlerde cinayet oranları, uygulamayan eyaletlere göre sistematik olarak daha düşük değildi. Aksine, FBI'nin Resmi Suç İstatistikleri (UCR) verilerine bakıldığında idam cezası olan eyaletlerde ortalama cinayet oranı genellikle daha yüksek seyretti.

Metodolojik Çöküş: "Model Belirsizliği" ve "Eksik Değişken" Tuzağı

Konsey, geçmişte "idam cinayeti azaltır" sonucuna varan çalışmaların (örneğin Ehrlich 1975 veya daha sonrakı ekonometrik modeller) ciddi metodolojik hatalar taşıdığını belirledi. Raporda vurgulanan iki kritik sorun şunlardır:

• Model Belirsizliği: Aynı veri seti, farklı istatistiksel modellerle (örneğin zaman serisi vs. panel verisi) incelendiğinde tam ters sonuçlar veriyordu. Bu durum, sonucun veriden değil, araştırmacının model tercihinden geldiğini kanıtlıyordu.
• Eksik Değişken Yanlılığı: Cinayet oranlarını etkileyen polis yoğunluğu, sokak çatısı polisi programları, demografik yapı, ekonomik eşitsizlik, silah erişimi ve alkol tüketimi gibi onlarca değişken modellerde kontrol edilemiyordu. İdam cezası tek başına izole edilemiyordu.

"Caydırılık" Hipotezi İçin Kanıt Yükü Sağlanamadı

Raporun en kesin cümlesi şuydu: "Mevcut araştırmalar, idam cezasının cinayet oranlarını azalttığını, artırdığına veya hiçbir etkisi olmadığını göstermek için yeterli değildir." Bu ifade, caydırılık teorisinin temeli olan "Rasyonel Seçim Teorisi"nin (suç işleyenlerin ceza şiddetini hesaplayarak karar verdiği varsayımı) gerçek dünya verileriyle test edilemediğini de işaret ediyordu. Çoğu cinayet aniden, öfke, alkol/silu etkisi veya kıta kavgaları sonucu gerçekleştiği için potansiyel suçlular ceza çizelgesini hesaplama fırsatı bile bulamıyordu.

Dünya ve Türkiye Bağlamı

ABD dışında Kanada, Avrupa Birliği ülkeleri ve Güney Afrika gibi idamı kaldıran ülkelerde cinayet oranları kaldırma sonrası düşme eğilimi gösterdi. Türkiye'de 2004 Anayasa değişikliğiyle idam cezası kaldırıldıktan sonra (2006'da 6. Protokol onayıyla tamamen), TÜİK verilerine göre kasten öldürme suç oranlarında idam kalkışmasından dolayı tek başına açıklanabilecek bir patlama yaşanmadı; suç oranları sosyo-ekonomik faktörlere ve polis stratejilerine daha çok paralel gitti.

Bilim insanları, ceza hukukunda "adalet" arayışının (intikam/dengeleme) "caydırılık" arayışından (sonuç odaklı) ayrılması gerektiğini, ve politika yapıcılarının idam tartışmalarını "cinayetleri azaltır" argümanı yerine insan onuru ve hata riski ekseninde sürdürmesi gerektiğini vurguluyor.