Rakı yasaklarının 3. yıl analizi: Fiyatlar, piyasa payı ve tüketici tercihi nasıl değişti?

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 30 Kasım 2023 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan “Türk Gıda Kodeksi Rakı Tebliğiği” değişikliği ile gündeme gelen sentetik alkol ve aromatik katkı maddesi yasağı, geçiş sürelerinin dolduğu Aralık 2025 itibarıyla tamamen yürürlüğe girdi. Yasağın üçüncü yılında sektör, maliyet artışı, pazar daralması ve tüketici alışkanlıklarındaki değişimle yüzleşiyor.

Üretim maliyeti litre başına 40-50 lira arttı

Sektör verilerine göre; buzluk, meyve alkolü (üzüm/çerez) temin maliyeti, sentetik (endüstriyel etil alkol) alternatife göre kat be kat yüksek seyrediyor. 2023 sonrası tarım alkolü ton fiyatı 60.000 TL seviyelerini bulurken, sentetik alkol 25.000-30.000 TL bandında kaldı. Bu fark, raf fiyatına litre başına yaklaşık 40-50 TL maliyet baskısı olarak yansıdı. Büyük üreticiler (Mey Diageo, Tekel, Âyan) stok ve kontrat avantajıyla bu şoku attırırken; 2024-2025 döneminde üretim lisansı iptal eden veya satış durduran küçük/marka üretici sayısı 15'i buldu.

Piyasa payı "Büyük Üç"e odaklandı

NielsenIQ perakende verilerine göre; 2023 yılında toplam rakı pazarında %68'i olan "Büyük Üç" (Yeni Rakı, Tekirdağ, Efe) toplam pazar payı, 2026 yılı Ağustos verisinde %82'ye çıktı. Niche (niş) markaların kaybettiği hacim, ya büyük markaların alt segmanlara (Yeni Rakı Âla, Tekirdağ No.10 vb.) kaydırdığı ya da tüketiciyi viski/gin tarafına iten bir boşluk yarattı. Özellikle 70 cl şişe fiyatı 2023 sonu 450 TL bandından, 2026 Eylülünde 850-950 TL aralığına yerleşti.

İhracat 2024'te rekor kırdı, 2026'da seyrelti

TÜİK dış ticaret verilerine göre; yasağın ilanı sonrası 2024 yılında stok temizleme ve ön siparişlerle rakı ihracatı 85 milyon dolar ile tarihî zirveye çıktı. Ancak 2025 ve 2026 yılında (Ocak-Ağustos) ihracat, geçiş süresi bitimiyle üretilen "tarım alkollü" partilerin sertifikasyon süreleri ve AB gümrük sorgulamaları dolayısıyla %18 gerileyerek 52 milyon dolara düştü. Sektör temsilcileri, "Yeni Rakı" tanımının uluslararası standartlarla (Geographical Indication) uyumlu hale getirilmesinin ihracatın tekrar toparlanması için kritik olduğunu vurguluyor.

Viski ve jin'de "temiz etiket" trendi hızlandı

Rakıdaki katkı maddesi yasağı, viski ve jin kategorisinde de "doğal/katkısız" algıyı güçlendirdi. 2026 yılı ilk yarısında viski satışları hacim bazında %12 büyürken, jin kategorisi %35'lere varan bir artış yakaladı. Tüketiciler, "içindekiler listesinde sadece alkol ve bitkisel aromalar" gören ürünlere premium fiyat ödemeye daha istekli hale geldi. Bu durum, rakı kategorisindeki "Yeni Rakı" (sadece anason aromalı) tanımının, marka sadakatini koruyan tek farklılaştırıcı faktör olarak kaldığını gösteriyor.

Bakanlık kaynakları, 2027 yılı hedeflerinde "Rakı Coğrafi İşareti" tescili sürecinin tamamlanmasının ve bu çerçevede sentetik alkol kullanımının cezai yaptırımların (ürün çekme, para cezası, lisans iptali) şiddetlendirileceğini sinyalletti. Sektörün geleceği, tarım alkolü arz güvenliğinin (üzüm/çerez kontrat tarımı) ve ihracat pazarlarının (KKTC, AB, ABD) teknik bariyerlerin aşılmasına bağlı kalıyor.