Kültürel miras yok ediliyor, ceza sadece bir kişi: Mahmi'den sonra uluslararası hukuk sessiz kaldı
Lahey — Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC) tarihindeki tek bir hüküm, kültürel miras yok etme suçunun ne kadar zor cezalandırıldığını özetler: 2016'da Mali'nin Timbuktu kentinde 9 mezarı ve bir cami yıkanması için Ahmed el-Mahdi'ye 9 yıl hapis cezası. O günden bu yana Suriye, Irak, Ukrayna, Gazze, Yemen ve Nagorno-Karabakh'ta binlerce anıt, müze ve tapınak hedef alındı; ancak Mahkeme'de bu suçun tek başına konusu olduğu yeni bir dava bile açılmadı.
Hukuki çerçeve var, icra yok
1954 tarihli Lahey Sözleşmesi ve 1977 Ek Protokoller, kültürel mirası "askeri hedef" saymayı ve kasıtlı yok etmeyi savaş suçü ilan eder. Roma Statüsü'nün 8. maddesi de bu eylemi ICC yetkisi altına alır. Peki neden dava açılmıyor? Üç temel engel öne çıkıyor:
- Yetki sorunu: ICC, sadece üye ülkelerde işlenen suçları veya Güvenlik Konseyi yönlendirmesiyle yetki kazanır. Rusya, ABD, İsrail ve Çin üye değil; Ukrayna ve Filistin yetki bildirimi yapmış olsa da soruşturmalar "genel savaş suçları" çerçevesinde seyreder, kültürel miras ayrı bir madde olarak gündeme gelmez.
- Kanıt toplama zorluğu: Çatışma bölgeslerinde uzman heyetlerin girmesi neredeyse imkansızdır. UNESCO ve sivil toplum raporları (Ukrayna için 430+ alan, Gazze için 100+ alan) "potansiyel kanıt" sayılır; mahkeme standardında "şüpheye yer bırakmayacak" delil haline getirmek yıl alır.
- Politik irade eksikliği: Güvenlik Konseyi veto gücüne sahip üleler (Rusya, ABD, Çin) kendi askerleri veya müttefikleri hakkında karar almayı engeller. 2017'de kabul edilen 2347 sayılı Karar "kültürel miras yok etmeyi terörizm finansmanıyla bağlantılı" kılsa da icra mekanizması zayıf kaldı.
Ukrayna ve Gazze: İki açık yarık
Rusya'nın Ukrayna işgali sonrası UNESCO, Şubat 2022'den itibaren en az 430 kültürel alanın hasar gördüğünü doğruladı (kiliseler, müzeler, kütüphaneler, tarihi binalar). ICC Savcısı Karim Khan, "savaş suçları" kapsamında soruşturma açtı; ancak henüz bir avukat veya komutan, sadece kültürel miras yok etme suçuyla ittiham edilmedi.
Gazze'de ise UNESCO ve "Heritage for Peace" gibi örgütler, Ekim 2023'ten bu yana en az 100 üzeri tarihi alanın (Büyük Omari Camii, Bizans kilisesi, antik liman kalıntıları, arşivler) tamamen veya kısmen yıkıldığını kaydediyor. Güney Afrika'nın Uluslararası Adalet Divanı'na (ICJ) başvurusunda "kültürel kimliğin silinmesi" iddiası yer alıyor; ancak ICJ devlet sorumluluğunu, ICC ise bireysel ceza sorumluluğunu inceler — iki mahkeme de henüz bu spesifik suça odaklı bir karar vermedi.
Uzmanlar: "Mahdi örneği tekerrür etmezse hukuk kağıt üzerinde kalır"
Uluslararası hukuk uzmanları, Mahdi davasının "özel bir durum" olduğunu vurgular: Mali ICC üyesiydi, suç işlendiği yer kontrol edilebiliyordu ve suçlular tutuklanabilirkti. Günümüz çatışmalarında ise suç işleyenler genellikle devlet askerleri veya kontrol edilen bölgelere hâkim gruplardır. Bir akademisyen ifadesiyle: "Mahdi cezası bir 'precedent' (ön例) oluşturdu ama o precedent'i kullanacak ikinci bir dava olmadan hukuk teorik bir lüks kalıyor."
UNESCO Genel Sekreteri Audrey Azoulay, son raporunda "Kültürel miras artık yan hasar değil, stratejik bir hedef" uyarısını yaptı. ICC'nin yeni dönem strateji belgesinde bu suçun "öncelikli alanlar" arasına alındığı belirtilse de, dosya masasında bir sonraki Mahdi'yi bekleyen savcılar henüz yok.