Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Hakkı Kime Ait? Şartlar ve Süreler
Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru hakkı, 2010 anayasa değişikliğiyle tanınan ve 23 Eylül 2012 tarihinden itibaren yürürlüğe giren bir teminat mekanizmasıdır. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesi Kanunu'nun 45. maddesi ve Anayasa'nın 148. maddesi dayanağıyla düzenlenen bu hak, kamu otoritesinin fiil ve işlemlerinden dolayı anayasal temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edildiğini öne süren herkese açıktır.
Kimler Başvurabilir?
Başvuru hakkı gerçek kişiler ile tüzel kişiler için ayrılmıştır. Vatandaşlık şartı aranmamaktadır; yabancılar da Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin yargı alanındaki fiil ve işlemlerden dolayı temel hak ihlali iddiasıyla başvuru yapabilirler. Tüzel kişilerde ise ihlal edilen hakların tüzel kişiliğe uygun olması (örneğin mülkiyet hakkı, ticaret özgürlüğü) yeterlidir.
Başvurunun Kabul Edilmesi İçin Aranan Şartlar
Mahkeme, başvuruyu incelemeden önce "kabul edilebilirlik" ön incelemesi yapar. Bu aşamada üç ana şartın sağlanması zorunludur:
- Yurt içi yolların tüketilmiş olması: İddia edilen ihlal ile ilgili olarak en yüksek mahkemeye kadar (ve gerekirse istinaf/ temyiz) tüm yargı yollarının başvuru sahibi tarafından kullanılmış ve sonuçlanmış olması gerekir. İstisnai hallerde (yargı süresinin aşırı uzaması gibi) bu şart aranmayabilir.
- 30 günlük süre: Son kararın tarafına tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde başvuru yapılması şarttır. Süre, tebliğ tarihi next gün başlar ve son gün resmi tatilse ilk iş gününe kadar uzar.
- Kamu otoritesi fiil ve işlemi: Şikayet konusu fiil veya işlemin, yasama, yürütme veya yargı organlarına ait olması gerekir. Özel hukuk kişilerinin işlemleri (işveren, banka, komşu vb.) doğrudan bireysel başvuru konusu olamaz; ancak devletin bu özel kişileri denetleme/sorumluluk yükümlülüğü ihlal edilirse dolaylı başvuru mümkündür.
Hangi Haklar Kapsamında?
Başvuru, Anayasa'nın 1. bölüm (Genel Hükümler), 2. bölüm (Temel Hak ve Özgürlükler) ve 3. bölüm (Temel Sorumluluklar) kapsamındaki hakları kapsar. Yaşam hakkı, ceza ve güvenlik hukukundaki temel ilkeler, mahkemeye başvuru hakkı, gizlilik hakkı, ifade özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü gibi haklar en sık başvurulan alanlardır.
Başvuru Nasıl Yapılır?
Başvuru, Anayasa Mahkemesi'ne yazılı olarak (posta, elden teslim veya UYAP/eposta sistemi ile) yapılır. Avukat vasıtasıyla yapılması zorunlu değildir, ancak usul şartlarının karmaşıklığı nedeniyle uzman destek alınması önerilir. Başvuru dilekçesinde ihlal edilen anayasa maddesi, yurt içi yolların tüketildiğine dair belge ve 30 gün süresine uyulduğuna dair kanıt yer almalıdır.
Mahkeme, başvuruyu kabul edilebilir bulursa esas incelemeye geçer ve ihlal kararı verir. Bu kararlar, ilgili mahkemeler ve idareler tarafından yeniden yargılama (iştirak yolu) veya ihlalin giderilmesi amacıyla uygulanmak zorundadır.